Tarnowski Adam Zygmunt Józef (1892–1956), dyplomata, minister spraw zagranicznych w rządzie Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie.
Ur. 2 III w Antoninie (pow. nowomiński), był synem Ludwika Antoniego, właściciela majątku Jabłonna (pow. łęczycki), i Heleny Walerii z Rudnickich.
T. uczył się od r. 1905 w Gimnazjum Filologicznym w Częstochowie, skąd relegowany t.r. po strajku szkolnym kontynuował naukę w tamtejszej szkole Waleriana Kuropatwińskiego (od r. 1908 Gustawa Kośmińskiego). Po zdaniu w czerwcu 1910 matury wyjechał do Paryża, gdzie prawdopodobnie uzyskał w r. 1913 licencjat na uniwersytecie i następnie przez rok studiował w École Libre des Sciences Politiques. Wg Tomasza Szczechury odbył przed r. 1914 kurs wojskowy w Galicji. Wybuch pierwszej wojny światowej zastał T-ego w Częstochowie. We wrześniu 1914 wstąpił do Leg. Pol. i służył do października r.n. jako kapral w 1. Pułku Ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego. Dn. 2 IV 1916 immatrykulował się na Wydz. Prawa i Nauk Państw. (od r. 1917 Wydz. Prawa i Nauk Politycznych) Uniw. Warsz. W r. szk. 1917/18 uczył łaciny w Gimnazjum Żeńskim Eugenii Czyżewiczowej w Warszawie.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości T. pracował od 15 I 1919 jako referent w MSZ, najpierw w Sekcji Politycznej, a od 1 IX t.r. w Dep. Polityczno-Dyplomatycznym (od r. 1921 Dep. Dyplomatyczny). Był członkiem, kierowanej przez Leona Wasilewskiego, delegacji polskiej na konferencję (6 VIII – 6 IX 1920) państw Europy Wschodniej w Bulduri koło Rygi, z której przygotował 15 IX t.r. sprawozdanie dla ministra spraw zagranicznych Eustachego Sapiehy. W listopadzie 1921 złożył, kończący studia na Uniw. Warsz., egzamin sądowy. Był współzałożycielem powołanego t.r. Inst. Badania Spraw Narodowościowych; w r. 1925 został członkiem jego zarządu. Od 6 VIII 1922 pełnił funkcję sekretarza ministra spraw zagranicznych Gabriela Narutowicza, a od 1 X t.r. II sekretarza z tytułem I sekretarza poselstwa. Wg Stanisława Schimitzka uczestniczył w zakulisowych rozmowach, które spowodowały wystawienie kandydatury Narutowicza w wyborach prezydenckich. Podzielał idee programowe PSL «Wyzwolenie» i z ugrupowania tego bezskutecznie kandydował 5 XI z pierwszego miejsca na liście w okręgu nr 3 (Siedlce–Sokołów–Węgrów) do sejmu RP; był redaktorem naczelnym wydawanego w Siedlcach w czasie kampanii wyborczej (od 15 X) pisma „Wyzwolenie Ludu Podlaskiego”. Od 1 III 1923 pełnił w MSZ funkcję starszego referenta z tytułem I sekretarza legacyjnego. Otrzymał 1 VI t.r. przydział służbowy do poselstwa RP w Paryżu, ale już w październiku wrócił do pracy w warszawskim Dep. Dyplomatycznym MSZ. Dn. 16 II 1924 został skierowany do poselstwa RP w Moskwie i uczestniczył w misji posła Ludwika Darowskiego, w wyniku której podpisano z ZSRR konwencję konsularną. Był od 1 XII t.r. w Dep. Polityczno-Ekonomicznym MSZ zastępcą kierownika (od 26 X 1925 jako radca ministerialny), a 1 I 1927 został naczelnikiem Wydz. I Organizacji Międzynarodowych. Zajmował się współpracą Polski z Ligą Narodów, obsługą spraw Wolnego M. Gdańska i relacjami ze stolicą apostolską. Był zwolennikiem multilateralizmu w kształtowaniu stosunków międzynarodowych. Uczestniczył w przygotowaniu inicjatywy dyplomacji polskiej o potępienie wojny zaborczej (przedstawiona Lidze Narodów we wrześniu t.r. przez polskiego delegata Franciszka Sokala); pisał na ten temat w artykule Wniosek polski na ósmem Zgromadzeniu Ligi Narodów („Przegl. Polit.” R. 4: 1927 t. 7 z. 2). W r. 1928 wchodził w skład delegacji polskiej na rozmowy o normalizacji stosunków z Litwą w Królewcu (kwiecień) oraz przewodniczył delegacji na konferencję polsko-litewską w Berlinie (12–26 V). W rozmowach tych jego partnerem głównym był poseł litewski przy rządzie niemieckim V. Sidzikauskas, któremu przedłożył program szerszej normalizacji stosunków między skłóconymi państwami, jednak w wyniku negocjacji udało się tylko parafować prowizoryczną umowę o lokalnym ruchu granicznym. Należał do Klubu Urzędników Polskiej służby Zagranicznej.
Dn. 1 VI 1930 objął T. stanowisko posła nadzwycz. i ministra pełnomocnego w Sofii, co było komentowane w kołach dyplomatycznych jako jego zmarginalizowanie. Dążył do zbliżenia polsko-bułgarskiego (podkreślał słowiański wymiar wzajemnych relacji), dyskretnie popierał bułgarskie dążenia do rewizji klauzul rozbrojeniowych traktatu z Neuilly-sur-Seine z 27 XI 1919, jednak za najważniejsze zadanie uważał pracę nad poprawą stosunków bułgarsko-rumuńskich. Angażował się w sprawę tworzenia Bloku Rolnego, a rozpoczęła ją pierwsza konferencja państw Międzymorza w dn. 26–29 VIII 1930 w Warszawie. W r. 1931 podpisał polsko-bułgarską konwencję lotniczą (7 IV) i konwencję pocztową (sierpień). W referacie wygłoszonym w marcu 1932 w Wydz. Wschodnim MSZ, na zebraniu posłów polskich pracujących w stolicach Europy Środkowej i na Bałkanach, postulował konieczność rozwoju komunikacji północ–południe w Europie międzymorskiej oraz zaangażowanie Polski w budowę bułgarsko-rumuńskiego mostu na Dunaju. Dzięki zabiegom T-ego zawarto w grudniu 1934 polsko-bułgarską konwencję konsularną, a w kwietniu r.n. umowę o współpracy kulturalnej i konwencję o współpracy intelektualnej. Podpisano też umowę kompensacyjną (clearingową) i powołano Polsko-Bułgarską Izbę Handlową. T. krytykował niektóre działania ministra Józefa Becka, m.in. jego deklarację złożoną 13 IX 1934 w Genewie, w której w imieniu Polski odmówił dalszej współpracy z Ligą Narodów w przedmiocie stosowania międzynarodowego traktatu z 28 VI 1919 o ochronie mniejszości narodowych. W r. 1936 otrzymał kategoryczną instrukcję Becka, aby unikać wszelkiego zaangażowania w koncepcje «polityki słowiańskiej», gdyż poczynania takie nie służyłyby interesom Polski, lecz raczej propagandzie ZSRR. Za pośrednictwem dyplomacji bułgarskiej zbierał T. informacje o polityce sowieckiej i raportował o tym do Warszawy w chwilach kryzysów w l. 1938 i 1939. We wrześniu 1938 przekazał do Warszawy wiadomość z bułgarskiego sztabu generalnego «o przygotowaniu przez ZSRR ataku na Polskę». T. krytycznie zapatrywał się też na antyczechosłowacką politykę Becka. Nie cieszył się jego zaufaniem i uważano, że niebawem zostanie odwołany z zajmowanego stanowiska.
Po wybuchu drugiej wojny światowej 30 IX 1939 złożył T. na ręce premiera neutralnej Bułgarii G. Kiosejwanowa démarche przeciw rozbiorowi Polski, dokonanemu traktatem moskiewskim z 28 IX t.r. Dn. 22 X wystosował identyczne oświadczenie przeciw sowieckiemu «plebiscytowi» na zagarniętych terytoriach państwa polskiego. Z kolei 27 X zaprotestował przeciw niemieckiej aneksji terytoriów polskich dekretem z 6 X. W r. 1940 kilkakrotnie występował do prezesa Bułgarskiej Akad. Nauk prof. B. Fiłowa (od 15 III t.r. premiera Bułgarii) przeciw aresztowaniu profesorów UJ i niszczeniu przez okupanta niemieckiego dóbr kultury polskiej. Zorganizował konspiracyjną siatkę łączności z okupowanym krajem, angażując do niej bułgarskich dyplomatów (do ich aresztowania w czerwcu). Pomagał w przerzucie uchodźców polskich z Rumunii i wywiezieniu z kraju tzw. archiwum belwederskiego. Gdy Bułgaria podpisała 1 III 1941 w Wiedniu protokół akcesyjny do Paktu Trzech, rząd w Sofii zerwał stosunki z Wielką Brytanią, a 5 III t.r. takie samo démarche otrzymał T. od bułgarskiego MSZ. Wyjazd personelu placówki do Turcji nastąpił dopiero 9 III, co pozwoliło m.in. zniszczyć archiwum ambasady. Następnie udał się T. do Palestyny. Wezwany przez ministra spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego, przez Kair i Afrykę Zachodnią dotarł 4 VI do Londynu.
Przyjęty do służby w centrali MSZ rządu RP na uchodźstwie, pełnił T. od 8 VI 1941 stanowisko sekretarza generalnego Ministerstwa. Należał do krytyków układu Sikorski–Majski z 30 VII t.r., podnosząc m.in. brak możliwości restytucji lub odszkodowania za straty poniesione przez Polskę na skutek agresji ZSRR. Z ambasadorem Stanisławem Kotem ustalał skład personalny ambasady RP w ZSRR. Dn. 1 X został przeniesiony na stanowisko posła przy emigracyjnym rządzie czechosłowackim w Londynie. Dn. 3 III 1942 odbył w Londynie rozmowę z prezydentem E. Beneszem poświęconą planowi konfederacji polsko-czechosłowackiej; w styczniu 1943 czechosłowacki minister spraw zagranicznych J. Masaryk poinformował go jednak, że Benesz wycofał się z tej koncepcji. Od wiosny 1942 do wiosny 1944 był T. delegatem MSZ do Komisji ds. Informacji Gospodarczej przy Min. Informacji i Dokumentacji. Po śmierci gen. Władysława Sikorskiego (4 VII 1943) należał do polityków przekonanych o niemożności porozumienia z ZSRR. W wygłoszonym 19 X t.r. w Londynie wykładzie Two Polish attempts to bring about a Central-East European Organisation (Londyn 1943), propagował ideę federacji środkowoeuropejskiej.
Dn. 29 XI 1944 został T. ministrem spraw zagranicznych w rządzie Tomasza Arciszewskiego. Od początku brytyjski rząd W. Churchilla unikał z nim kontaktów, preferując rozmowy z ambasadorem RP w Londynie Edwardem Raczyńskim i stawiając na Stanisława Mikołajczyka jako lidera niekomunistycznego obozu w przyszłej Polsce. Wspólnie z Adamem Pragierem był T. autorem exposé, które Arciszewski wygłosił 13 XII t.r. przed Radą Narodową. Podzielał i współkształtował program polityczny rządu, sprowadzający się do bezkompromisowego trwania przy imponderabiliach (niepodległości państwa i jego całości granic), czemu towarzyszyło przekonanie, że prowadzona przez mocarstwa anglosaskie polityka ustępstw na rzecz ZSRR wyczerpie wcześniej czy później swe możliwości. Wskazywał jednak na konieczność wznowienia zerwanych w kwietniu 1943 stosunków dyplomatycznych z ZSRR i postulował reewakuację Polaków deportowanych. Przewidując przekształcenie PKWN w Rząd Tymczasowy, polecił 31 XII 1944 placówkom dyplomatycznym złożenie démarches u rządów akredytowanych, stwierdzając, że «uznanie organizacji lubelskiej przez sowiety utrudniłoby normalizację stosunków polsko-sowieckich». Dn. 6 I 1945 wyraził sprzeciw wobec powołania Rządu Tymczasowego, a 10 I t.r. polecił polskim placówkom dyplomatycznym dokonać notyfikacji tego protestu. Po odrzuceniu 13 II przez rząd RP na uchodźstwie uchwały jałtańskiej w sprawie Polski, wydał 27 II specjalną instrukcję dla polskich placówek o przygotowaniach na wypadek spodziewanego już cofnięcia temu rządowi międzynarodowego uznania; nakazał kontynuowanie pracy, zachowanie sieci nieoficjalnej, redukcję personelu i zabezpieczenie archiwów. Gdy rząd RP na uchodźstwie nie został, wskutek sprzeciwu ZSRR, zaproszony na konferencję założycielską ONZ w San Francisco (25 IV), potępił 13 III metody tworzenia tej organizacji. W związku z aresztowaniem przez ZSRR szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, skierował 27 IV do ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii R. A. Edena i sekretarza stanu USA E. Stettiniusa apel o wyjaśnienie «miejsca pobytu zaginionych osób» oraz umożliwienie im «nawiązania kontaktu z Rządem polskim w Londynie». W porozumieniu z ministrem informacji i dokumentacji Władysławem Folkierskim polecił 28 V placówkom dyplomatycznym nagłośnienie w opinii światowej sprawy szesnastu uwięzionych. W okólniku z 4 VII do placówek dyplomatycznych określił moskiewskie rokowania w sprawie utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej jako akt «nie mający precedensu, bezprawny i przeciwny woli olbrzymiej większości Narodu Polskiego».
Po wycofaniu 5 VII 1945 przez USA i Wielką Brytanię uznania dla rządu RP na uchodźstwie T. na posiedzeniu Rady Ministrów 30 VII t.r. wystąpił z koncepcją «powołania centralnej organizacji Polaków na uchodźstwie». Z władzami brytyjskimi podjął rokowania w sprawie utworzenia ośrodków dla «uchodźców i wysiedleńców polskich». Był autorem oświadczenia rządu z 14 VIII, krytykującego postanowienia Konferencji Poczdamskiej w sprawie Polski, m.in. za brak gwarancji wolnych wyborów. Przygotował list z 13 IX, skierowany przez Arciszewskiego do brytyjskiego ministra spraw zagranicznych E. Bevina, zawierający apel o wyegzekwowanie prawa powrotu do kraju Polaków deportowanych do ZSRR. W wywiadzie dla prasy amerykańskiej w październiku oświadczył, że masowe wysiedlenia ludności niemieckiej z terytoriów przyznanych Polsce uchwałami Konferencji Poczdamskiej pozostają niezgodne z moralnością chrześcijańską i kulturą zachodnioeuropejską, ale wskazał na okoliczności łagodzące stwierdzając, że taką politykę zapoczątkowali Niemcy podczas wojny. Dn. 22 X zaprotestował przeciw pobytowi wojsk sowieckich na terytorium państwa polskiego, mimo ustania działań wojennych. Po listopadowej sesji Rady Ministrów Spraw Zagranicznych czterech mocarstw sprzymierzonych w Paryżu, poświęconej sprawie odszkodowań wojennych, stwierdził w wydanym oświadczeniu, że powzięte tam ustalenia nie odpowiadają interesom Polski oraz zastrzegł dla rządu RP na uchodźstwie prawo dochodzenia przez obywateli polskich odszkodowań za krzywdy doznane od Niemców.
T. był jednym z członków założycieli powołanego w r. 1946 Inst. Badania Spraw Międzynarodowych w Londynie. Opowiadał się za koordynacją «kontaktów między czynnikami reprezentującymi narody ujarzmione środkowo-wschodniej Europy» dla skuteczniejszej akcji politycznej i propagandowej. Utraciwszy ambasadorów w głównych stolicach świata, rząd RP na uchodźstwie mianował na ich miejsce swych przedstawicieli bez listów uwierzytelniających. Ministrem spraw zagranicznych pozostał T. również w powołanym 2 VII 1947 rządzie Tadeusza Bora-Komorowskiego. W r. 1948 wszedł w skład zespołu rządowego do opracowania dokumentacji i edycji książki o zbrodni katyńskiej. Zgodnie z doktryną polskiej polityki zagranicznej na uchodźstwie opowiadał się za linią Odry i Nysy Łużyckiej jako granicą na zachodzie oraz restytucją postanowień traktatu ryskiego na wschodzie. Liczył na solidarność narodów za «żelazną kurtyną» i ich opór przed sowietyzacją. Należał do Wielkiej Loży Narodowej «Kopernik». Ze względu na postępującą chorobę Parkinsona, zrezygnował 7 IV 1949 z urzędu. Po r. 1951 zamieszkał w prowadzonym przez Wandę Pełczyńską domu opieki «Antokol» w Beckenham pod Londynem. Był uważany za głównego autora «polityki protestu» na arenie międzynarodowej. Zmarł 7 V 1956 w Dartford (hrabstwo Kent), został pochowany 12 V na cmentarzu Crystal Palace (Elmers End Road) w Londynie. Był odznaczony Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski i Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, a także francuską Legią Honorową III i II kl., bułgarskim Orderem św. Aleksandra II kl., czechosłowackim Orderem Lwa Białego III kl., rumuńskimi orderami Korony Rumuńskiej II kl. i Gwiazdy IV kl. Pośmiertnie rząd RP na uchodźstwie nadał mu Wielką Wstęgę Orderu Odrodzenia Polski.
W zawartym 3 VII 1918 w Warszawie małżeństwie z Jadwigą Reginą Günath z Rottengruberów miał T. syna i córkę.
Grodziska, Polskie groby Londynu, I; Hass, Wolnomularze; Hass L., Masoneria polska XX wieku. Losy, loże, ludzie, W. 1993; Kto był kim w Drugiej RP? (fot.); Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Smolana K., Słownik biograficzny Polskiej Służby Zagranicznej 1918–1945, W. 2010 III (fot., błędna data śmierci); – Batowski H., Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941, Kr. 1991; Chimiak Ł., „Adam Tarnowski – nasz poseł w Sofii”. Przyczynek do dziejów współpracy polsko-bułgarskiej w latach 1939–1941, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014 nr 2 s. 227–51; tenże, Ludowcy, inteligenci, dyplomaci – poseł Adam Tarnowski i dr Zygmunt Graliński. Przyczynek do dziejów „radykalnego” odłamu ruchu ludowego w okresie II RP i na wychodźstwie, „Myśl Lud.” 2014 nr 6 s. 213–28; tenże, Z pokolenia przełomu. Pochodzenie i wykształcenie Adama Tarnowskiego posła i ministra spraw zagranicznych rządu londyńskiego, w: Rok 1914. Jaka Polska, jaki świat? W kręgu zainteresowań badawczych profesora Romana Wapińskiego, Gd. 2016 s. 265–77; Dymarski M., Stosunki wewnętrzne wśród polskiego wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939–1945, Wr. 1999; Górecki D., Polskie naczelne władze państwowe na uchodźstwie w latach 1939–1990, W. 2002; Hist. dyplomacji pol., IV, V (fot.); Hułas M., Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie wrzesień 1939 – lipiec 1943, W. 1996; Jędrzejewicz W., Cisek J., Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, Kr.–Łomianki 2007 IV; Kamiński M. K., Edvard Beneš we współpracy z Kremlem. Polityka zagraniczna władz czechosłowackich na emigracji 1943–1945, W. 2009; Karabełowa M., Ambasador Adam Tarnowski i jego pielgrzymstwo dyplomatyczne (zapomniane dzieje, niepublikowane dokumenty i nasza pamięć o nich) 1930–2014, Sofia 2014 (fot.); Kisielewski T., Federacja Środkowo-Europejska, pertraktacje polsko-czechosłowackie 1939–1943, W. 1991; Kołodziejczyk A., Przedwyborcze pisma ruchu ludowego w Siedlcach: „Ludowiec” (1918/1919), „Podlaskie Nowiny Wyborcze” i „Wyzwolenie Ludu Podlaskiego” (1922), „Kwart. Hist. Prasy Pol.” R. 27: 1988 nr 3 s. 53; Mackiewicz S., Historia Polski od 17 września 1939 r. do 5 lipca 1945 r., Londyn 1993; Mobilizacja uchodźstwa do walki politycznej 1945–1990, Londyn 1995; Pestkowska M., Za kulisami Rządu Polskiego na emigracji, W. 2000; Rutkowski T. P., Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, W. 2000; Szczechura T., Ruch ludowy w siedleckiem, W. 1984; Szygowski J., Konferencja państw bałtyckich w Bulduri (Ryga) w roku 1920, „Zesz. Hist.” (Paryż) 1983 z. 63 s. 78; Wanke B., Władze legalne RP na Uchodźstwie (1940–1970), tamże 1979 z. 47 s. 90; Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej 1939–1945, Londyn 1994; Wolsza T., „Katyń to już na zawsze katy i katowani”. W „polskim Londynie” o sowieckiej zbrodni w Katyniu (1940–1956), W. 2008; tenże, Rząd RP na obczyźnie wobec wydarzeń w kraju 1945–1950, W. 1998; Zabiełło S., O rząd i granice. Walka dyplomatyczna o sprawę polską w II wojnie światowej, W. 1970; Zaleski W. J., Z perspektywy […] traktatowa ochrona mniejszości w 20-leciu Niepodległości. Przyczynki, wspomnienia i uwagi, „Niepodległość” (Londyn–Nowy Jork) t. 8: 1972 s. 130; – Depesze wojenne attachatu Wojskowego przy ambasadzie RP w Bukareszcie 1939–1940, Oprac. T. Dubicki, A. Suchcitz, Tarnowskie Góry 2006; Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), Londyn 1964–72 I–IV; Dziennik czynności prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, Oprac. J. Piotrowski, Wr. 2004 II; Filov B., Dnevnik, Sofia 1990 s. 281–3; Korboński S., Polonia Restituta. Wspomnienia z dwudziestolecia niepodległości 1918–1939, Philadelphia 1986; Kwiatkowski E., Dziennik. Lipiec 1939 – sierpień 1940, Rzeszów 2003; Łaptos J., Dyplomaci II RP w świetle raportów Quai d’Orsay, W. 1993; Mackiewicz S., Zielone oczy, W. 1958; Monachium 1938. Polskie dokumenty dyplomatyczne, Oprac. Z. Landau, J. Tomaszewski, W. 1985 s. 458; Nagórski Z., Wojna w Londynie, Paris 1966; Polska służba zagraniczna po 1 września 1939 r., Londyn 1954 s. 130; Polskie dokumenty dyplomatyczne 1932, W. 2011; toż za l. 1933, W. 2015; toż za l. 1936–7, W. 2011–12; toż, styczeń–sierpień 1939–41, W. 2005–13; Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966 (fot.); Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, Oprac. W. Rojek, Kr. 2008 VIII; Raczyński E., W sojuszniczym Londynie 1939–1945, Londyn 1960; Rocznik służby zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1937, W. 1937 s. 217; toż, stan na 1 kwietnia 1938, W. 1938 s. 232; Rzeczpospolita Polska czasu wojny: „Dziennik Ustaw RP” i „Monitor Polski” 1939–1945, W. 1995; Schimitzek S., Na krawędzi Europy. Wspomnienia portugalskie 1939–1946, W. 1970; Sokolnicki M., Dziennik ankarski 1939–1943, Londyn 1965; Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, Oprac. S. Stanisławska, W. 1965 (1966); Stroński S., Polityka Rządu Polskiego na uchodźstwie w latach 1939–1942, Nowy Sącz 2007 II 156, 363; Świtalski K., Diariusz 1919–1935, W. 1992; W obronie wolności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Dokumenty. Maj 1948 – Grudzień 1949, Londyn 1950 s. 4–8; Wycech C., Wspomnienia 1905–1939, W. 1969; Zabiełło S., Na posterunku we Francji, W. 1967; – „Dzien. Urzęd. MSZ” 1933 nr 14 s. 146; „Społeczność Wolnomularzy Pol. Biul.” (Paryż) 1977 nr 5 s. 10; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1956: „Dzien. Pol. i Dzien. Żołnierza” (Londyn) nr 112–13, „Głos Powsz.” (Londyn) nr z 17 V, „Wiadomości” nr 25 (Londyn, X. Glinka, fot.); – AAN: Zespół MSZ, zbiór nr 45 sygn. 2 (Kolekcja opracowań i odpisów dokumentów dot. stosunków Polski z Łotwą, Litwą, Rosją Radziecką, Gdańskiem i Ukrainą); Arch. Uniw. Warsz.: akta osobowe studentów Wydz. Prawa; B. Jag.: Arch. Z. Berezowskiego, rkp. 11838 IV k. 221, rkp. 11839 IV k.157–9, 269, 281–5, 304–10, rkp. 11854 III k. 106–7, 137–43, 145–8, rkp. 11855 IV k. 46–9; B. Pol. w Paryżu: Mater. do Słown. Biogr. Lama; Hoover Institution w Palo Alto (Kalifornia): Poselstwo Bulgaria (Miscelaneous Records 1919–1931); IPiM Sikorskiego: Dziennik Czynności Naczelnego Wodza, sygn. 382/5 (Kolekcja Schwarzburg-Günthera), sygn. a.11 (MSZ), sygn. a.12 (ambasada RP w Londynie), sygn. a.29 (Poselstwo RP w Sofii), sygn. 684/2 (Kolekcja Stanisława Janikowskiego), sygn. C.828 (Kroniki), sygn. PRME 148; IPN w W.: sygn. IPNBU 3146/87 (fot. członków rządu Arciszewskiego); National archives w Waszyngtonie: Akta Dep. Stanu, Decimal Files, 1930–39, RG 59, f. 701, 60c, box 3660; Zakł. Hist. Ruchu Lud. w W.: Papiery Stanisława Kota.
Marek Kornat